150 YILLIK TARTIŞMA: OSMANLICILIK - TÜRKÇÜLÜK-1

Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılı, yalnızca bir devletin çözülüş süreci değil; aynı zamanda farklı kimlik, aidiyet ve siyasal model arayışlarının yoğunlaştığı bir dönemdir. Bu arayışlardan biri olan Osmanlıcılık, imparatorluğu bir arada tutmayı amaçlayan kapsayıcı bir üst kimlik projesi olarak ortaya çıkmış; ancak beklenen başarıyı gösterememiştir. Buna karşılık Türk milliyetçiliği, özellikle Cumhuriyet’le birlikte daha somut ve kalıcı bir siyasî zemine kavuşmuştur. Osmanlıcılık Neyi Amaçlıyordu? Osmanlıcılık düşüncesi, farklı etnik ve dini unsurları “Osmanlı milleti” ortak paydasında birleştirmeyi hedefliyordu. Bu anlayış özellikle 1839 Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı ile hukuki bir zemine oturtulmaya çalışıldı. Amaç, gayrimüslim ve Müslüman tebaanın eşit vatandaşlar olarak devlete bağlılığını güçlendirmekti. 1876 I. Meşrutiyet ve 1908 II. Meşrutiyet dönemleri, Osmanlıcılığın en güçlü şekilde denendiği süreçler oldu. Parlamento, anayasa ve temsil gibi modern siyasal araçlarla imparatorluğun dağılması önlenmek istendi. Ancak bu çabalar beklenen sonucu veremedi. Osmanlıcılık Başarısız Oldu. Çünkü: 1. Devir Milliyetçilik Yükseliş Devriydi 19. yüzyıl, Avrupa’da doğan milliyetçilik akımlarının imparatorlukları çözmeye başladığı bir dönemdi. Balkan halkları başta olmak üzere pek çok unsur, kendi ulus devletini kurma yoluna girdi. Osmanlıcılık bu dalgaya karşı yeterli bir karşılık üretemedi. 2. Dış Müdahaleler ve Büyük Güçlerin Politikaları Azınlıkları Kışkırttı Avrupa devletleri, Osmanlı içindeki azınlıkları destekleyerek ayrılıkçı hareketleri teşvik etti. Bu durum, ortak Osmanlı kimliği oluşturma çabasını zayıflattı. 3. Osmanlıcılık Kimliğinde Duygusal Eksiklik Vardı Osmanlıcılık, daha çok “hukuki ve idari” bir üst kimlik olarak kaldı. Oysa milliyetçilik, dil, kültür ve tarih gibi daha güçlü bağlara dayanıyordu. İnsanlar kendilerini “Osmanlı”dan ziyade Rum, Bulgar. Sırp, Ermeni gibi etnik ve Müslim- Gayri Müslim gibi dini kimlikleriyle tanımlamaya devam etti. 4. Eşitlik Söylemi ile Gerçeklik Arasındaki Uçurum Kapanmamıştı Her ne kadar reformlarla eşitlik hedeflense de 1839 ve 1856 reformları uygulamada bu eşitlik tam anlamıyla sağlanamadı. Bu da güven duygusunu zedeledi. 5. İmparatorluk Yapısının Çok Çeşitliliği de Önemli Bir Engeldi Çok farklı coğrafyalara ve kültürlere yayılmış bir yapıyı tek bir üst kimlik altında toplamak, pratikte sürdürülebilir olmadı. Türk Milliyetçiliğinin Yükselişi ve Cumhuriyet Osmanlı’da, Osmanlıcılığı en çok savunan Türklerde, Osmanlıcılığın çözülmesiyle birlikte, özellikle Anadolu merkezli bir Türk kimliği anlayışı öne çıktı. Kurtuluş Savaşı süreci, ortak bir kader ve mücadele bilinci oluşturdu. Bu süreç, Türk milliyetçiliğini yalnızca bir fikir değil, aynı zamanda bir “varoluş pratiği” haline getirdi. Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan Cumhuriyet’in ilanı ise bu kimliği kurumsallaştırdı. Cumhuriyet, vatandaşlık temelinde bir ulus inşa ederken, aynı zamanda modernleşme ve egemenlik anlayışını da yeniden tanımladı. Osmanlıcılık, iyi niyetli ve dönemi için anlamlı bir proje olmasına rağmen, çağın ruhuna ve sosyolojik gerçekliğe uyum sağlayamamıştı. Buna karşılık Türk milliyetçiliği, daha somut bir toplumsal karşılık bulmuş ve Cumhuriyet ile birlikte kalıcı bir siyasî yapı kurmuştur. Bugün bu tarihsel deneyim, bize şunu göstermektedir: Siyasî projelerin un, yalnızca ideallerine değil; toplumda ne ölçüde karşılık bulduğuna ve çağın dinamikleriyle ne kadar uyumlu olduğuna da bağlıdır. Bu bugün de geçerlidir. ( Devam Edecek)